Czym różnią się nurty terapii? Przewodnik dla pacjenta

Kto szuka psychoterapeuty, szybko trafia na skróty: CBT, DBT, ACT, CFT, IFS, TSR. Każda nazwa oznacza inny sposób rozumienia trudności i inny sposób pracy. Ten przewodnik porządkuje najważniejsze różnice między nurtami, z których korzysta nasz zespół. Przy każdym podajemy, na czym się skupia, jak zwykle wygląda praca i co wiadomo z badań. Na końcu odpowiadamy na pytanie, które pada najczęściej: który nurt jest najskuteczniejszy.

Czym jest nurt w psychoterapii?

Nurt, nazywany też podejściem albo modalnością, to spójny zestaw założeń o tym, skąd biorą się trudności psychiczne i co pomaga je zmienić. Z tych założeń wynikają konkretne metody: pytania, ćwiczenia, zadania między sesjami, sposób prowadzenia rozmowy. Nurt nie jest tym samym co forma terapii. Pacjent.gov.pl wymienia trzy formy psychoterapii: indywidualną, rodzinną i grupową. W każdej z nich można pracować w różnych nurtach.

CBT i terapie „trzeciej fali”

Część nurtów z tego przewodnika wywodzi się z terapii poznawczo-behawioralnej. Centrum CBT zalicza do tzw. trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej między innymi ACT, DBT, MBCT i terapię schematów. Według tego źródła trzecia fala kładzie większy nacisk na relację terapeutyczną, wartości i techniki uważności. Hofmann i Asmundson (2008) opisują, że klasyczna CBT i ACT inaczej podchodzą do regulacji emocji, ale techniki ACT są w pełni zgodne z CBT. Pozostałe nurty z przewodnika, czyli CFT, IFS, TSR i FAP, mają inne korzenie i nie należy ich wrzucać do jednego worka z „trzecią falą”.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)

Beck Institute opisuje CBT jako ustrukturyzowaną psychoterapię skoncentrowaną na teraźniejszości. Jej podstawowe założenie brzmi: to, jak ktoś postrzega sytuację, jest ściślej związane z jego reakcją niż sama sytuacja. Pracuje się nad rozpoznawaniem i sprawdzaniem trudnych myśli, rozwiązywaniem problemów i ćwiczeniem nowych umiejętności, także między sesjami. Przegląd 106 metaanaliz ocenił bazę dowodów dla CBT jako bardzo mocną, najsilniejszą w zaburzeniach lękowych, zaburzeniach somatoformicznych, bulimii, problemach z kontrolą złości i stresie ogólnym (Hofmann i in., 2012). Więcej: na czym polega CBT i terapia CBT online.

Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT)

DBT opracowała Marsha Linehan z zespołem, pierwotnie dla osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (Polskie Towarzystwo Terapii Dialektyczno-Behawioralnej). Według Cleveland Clinic pełny program DBT obejmuje terapię indywidualną, trening umiejętności w grupie i telefoniczne wsparcie w sytuacjach kryzysowych. Trening uczy czterech grup umiejętności: uważności, znoszenia dyskomfortu, skuteczności interpersonalnej i regulacji emocji. Program trwa zwykle co najmniej od pół roku do roku. W przeglądzie Cochrane dotyczącym zaburzenia osobowości z pogranicza DBT była najczęściej badaną terapią i dawała lepsze wyniki niż zwykłe leczenie w kilku obszarach, ale przy niskiej jakości dowodów (Storebø i in., 2020). Więcej: na czym polega DBT i terapia DBT online.

Czym różni się DBT od CBT?

DBT wyrasta z CBT, ale jest dostosowana do osób, które przeżywają emocje bardzo intensywnie. Kładzie nacisk na równoważenie akceptacji i zmiany, a nie wyłącznie na pracę z wzorcami myślenia (Cleveland Clinic). Różni się też strukturą: pełny program DBT łączy terapię indywidualną z grupowym treningiem umiejętności i telefonicznym wsparciem w sytuacjach kryzysowych.

Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT)

Association for Contextual Behavioral Science definiuje ACT jako interwencję, która łączy strategie akceptacji i uważności ze strategiami zaangażowania i zmiany zachowania, żeby zwiększać elastyczność psychologiczną. Chodzi o działanie zgodne z wybranymi wartościami także wtedy, gdy pojawiają się trudne myśli i emocje. W metaanalizie 39 badań randomizowanych ACT była skuteczniejsza niż zwykłe leczenie i placebo psychologiczne, a porównanie z CBT nie wykazało istotnych różnic (A-Tjak i in., 2015). Więcej: na czym polega ACT, ACT a CBT i terapia ACT online.

Terapia schematów

Terapię schematów rozwinął Jeffrey Young. International Society of Schema Therapy opisuje schematy jako szerokie, trwałe tematy dotyczące siebie i relacji z innymi, które powstają w dzieciństwie i w znacznym stopniu utrudniają funkcjonowanie. Tryby to przeżywane z chwili na chwilę stany emocjonalne i sposoby radzenia sobie. Terapia bywa długa: w jednym z kluczowych badań trwała trzy lata, z sesjami dwa razy w tygodniu (Giesen-Bloo i in., 2006). Przegląd systematyczny ocenił wyniki w zaburzeniach osobowości jako obiecujące, a dowody dla innych trudności jako na razie skąpe (Taylor i in., 2017). Więcej: na czym polega terapia schematów i terapia schematów online.

Programy uważności: MBSR, MBCT, MBCL

MBSR i MBCT to ośmiotygodniowe programy grupowe. MBSR stworzył Jon Kabat-Zinn z myślą o osobach zmagających się ze stresem, lękiem, bólem przewlekłym albo chorobą. MBCT łączy praktykę uważności z elementami terapii poznawczej i jest kierowana przede wszystkim do osób z nawracającą depresją (Brown University, 2023). Metaanaliza danych indywidualnych pacjentów wykazała, że MBCT zmniejsza ryzyko nawrotu depresji (Kuyken i in., 2016). Programy medytacji uważności dawały małe lub umiarkowane zmniejszenie lęku, depresji i bólu, ale nie okazały się lepsze od innych aktywnych metod leczenia (Goyal i in., 2014). Uważność może też być elementem psychoterapii indywidualnej. Więcej: MBSR, MBCT i MBCL — czym się różnią oraz strony uważność w psychoterapii, MBSR, MBCT i MBCL.

Nurty o innych korzeniach

Terapia skoncentrowana na współczuciu (CFT)

CFT stworzył Paul Gilbert. Opiera się na ewolucyjnym rozumieniu motywacji i emocji. Rozwija zdolność do współczującego, życzliwego odnoszenia się do siebie i innych, co ma równoważyć reakcje na zagrożenie (Gilbert, 2014). Powstała dla osób, których trudności wiążą się przede wszystkim z silnym wstydem i samokrytycyzmem. Wczesny przegląd systematyczny uznał ją za obiecującą, szczególnie przy wysokim samokrytycyzmie, ale zaznaczył, że potrzeba większych i lepszych badań (Leaviss i Uttley, 2015). Więcej: na czym polega CFT i terapia CFT online.

System Wewnętrznej Rodziny (IFS)

IFS rozwinął Richard Schwartz. Model traktuje człowieka jako system chroniących i zranionych wewnętrznych „części”, którymi kieruje centralne Ja (Self). IFS Institute podaje, że wczesne badania sugerują możliwe korzyści przy depresji i PTSD, ale baza dowodów pozostaje niewielka. Więcej: na czym polega IFS i konsultacje IFS online.

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR)

TSR, po angielsku SFBT, buduje rozwiązania zamiast analizować problem. Skupia się na pożądanej przyszłości, a nie na przeszłych problemach, i szuka wyjątków, czyli sytuacji, w których problem mógł się pojawić, a się nie pojawił (Solution Focused Brief Therapy Association, 2013). Typowe narzędzia to pytanie o cud i pytania skalujące. Metaanaliza z 2024 r. wykazała duży ogólny efekt, wyraźnie mniejszy w grupach klinicznych niż nieklinicznych i mniejszy w porównaniu ze zwykłym leczeniem niż z brakiem leczenia (Vermeulen-Oskam i in., 2024). Więcej: na czym polega TSR i terapia TSR online.

Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej (FAP)

FAP jest podejściem behawioralnym, w którym głównym miejscem zmiany jest sama relacja z terapeutą. Terapeuta zauważa w kontakcie zachowania ważne dla problemu klienta i naturalnie wzmacnia te, które są krokiem naprzód. Przegląd badań ocenił wyniki jako obiecujące, ale niewystarczające, by uznać FAP za metodę o potwierdzonej skuteczności w konkretnych zaburzeniach. Mocniej potwierdzony jest sam mechanizm działania terapeuty jako naturalnego wzmocnienia społecznego (Kanter i in., 2017). Więcej: na czym polega FAP i terapia FAP online.

Porównanie w jednej tabeli

Który nurt jest najskuteczniejszy?

To pytanie ma mniej jednoznaczną odpowiedź, niż sugerują rankingi w internecie. Sieciowa metaanaliza 198 badań z udziałem ponad 15 tysięcy dorosłych z depresją porównała siedem rodzajów psychoterapii. Każdy był skuteczniejszy niż lista oczekujących, a różnice między nimi były zerowe albo małe. Autorzy podkreślili jednak, że solidność dowodów bardzo różni się między terapiami. Mocne wyniki z dużych badań miały terapia poznawczo-behawioralna, interpersonalna i terapia rozwiązywania problemów (Barth i in., 2013). Podobnie w przeglądzie Cochrane dotyczącym zaburzenia osobowości z pogranicza nie znaleziono wyraźnych różnic między rodzajami terapii porównywanymi ze zwykłym leczeniem (Storebø i in., 2020).

Z wynikiem terapii wiąże się też przymierze terapeutyczne, czyli współpraca i zaufanie między pacjentem a terapeutą. Metaanaliza 295 badań wykazała ten związek niezależnie od podejścia, w terapii stacjonarnej i internetowej (Flückiger i in., 2018). Więcej piszemy o tym w tekście dlaczego relacja z terapeutą jest tak ważna.

Zamiast pytać o najskuteczniejszy nurt, lepiej zapytać: jak dobrze zbadano ten nurt przy trudności podobnej do mojej i czy ten sposób pracy mi odpowiada?

Jak wybrać podejście?

• Zacznij od trudności, nie od nazwy. Nie musisz znać nurtów, żeby zacząć. Osoba prowadząca pomoże dobrać sposób pracy do Twojej sytuacji.
• Zapytaj o formę pracy. Czy będą zadania między sesjami? Czy praca jest ustrukturyzowana, czy bardziej otwarta? Czy to program grupowy, czy sesje indywidualne?
• Zapytaj o czas. Niektóre podejścia mają przybliżoną liczbę spotkań, inne są z założenia dłuższe.
• Sprawdź przygotowanie osoby. Szkolenie w danym nurcie i jego status znajdziesz w biogramie. Jak czytać biogram, opisuje przewodnik jak wybrać psychologa online.
• Zwróć uwagę na relację. Po pierwszych spotkaniach zapytaj siebie, czy czujesz się wysłuchana lub wysłuchany i czy rozumiesz, jak wygląda wspólna praca.

Jak to wygląda w Nowych Kontekstach?

Ta część opisuje ofertę zespołu. Wszystkie podejścia, z których korzysta zespół, zebraliśmy na stronie podejścia. Opis podejścia nie oznacza, że każda osoba z zespołu je stosuje ani że prowadzimy każdy pełny program terapeutyczny. Na przykład IFS oferujemy jako konsultację, a nie długoterminową terapię IFS. Z jakich metod korzysta konkretna osoba, sprawdzisz w jej profilu w zakładce Zespół. Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, możesz umówić konsultację psychologiczną. Sposób pracy w psychoterapii indywidualnej online dobieramy do potrzeb i przygotowania osoby prowadzącej.

Najczęstsze pytania

Czym różni się DBT od CBT?

DBT wywodzi się z CBT, ale jest dostosowana do osób, które przeżywają emocje bardzo intensywnie. Łączy pracę nad zmianą z akceptacją, a pełny program obejmuje też grupowy trening umiejętności i wsparcie telefoniczne w kryzysie. Klasyczna CBT skupia się na rozpoznawaniu i sprawdzaniu trudnych myśli oraz na zmianie zachowań.

Jakie są trzy rodzaje terapii?

To pytanie zwykle dotyczy form, a nie nurtów. Pacjent.gov.pl wymienia trzy formy psychoterapii: indywidualną, rodzinną i grupową. Nurtów jest znacznie więcej, a każdy może być prowadzony w różnych formach.

Czy muszę wybrać nurt przed pierwszą wizytą?

Nie. Wystarczy opisać, z czym przychodzisz. Na pierwszych spotkaniach osoba prowadząca pomoże zrozumieć sytuację i zaproponuje sposób pracy.

Czy nurty można łączyć?

Niektóre z nich łączą się już w założeniu. MBCT łączy uważność z elementami terapii poznawczej, a DBT wywodzi się z CBT i dodaje strategie akceptacji. Hofmann i Asmundson (2008) opisują techniki ACT jako w pełni zgodne z CBT. O tym, czy w Twojej terapii łączy się metody, porozmawiaj z osobą prowadzącą.

Kiedy szukać pilnej pomocy

Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia, planujesz zrobić sobie krzywdę albo Twoje życie lub zdrowie jest zagrożone, nie czekaj na umówioną wizytę. Zadzwoń na numer alarmowy lub zgłoś się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy. Spotkania online w Nowych Kontekstach nie są formą interwencji kryzysowej.

Źródła

1. pacjent.gov.pl: Psychoterapia (zmodyfikowano 15.04.2025).
2. Centrum CBT. Terapie trzeciej fali CBT.
3. Hofmann S.G., Asmundson G.J.G. (2008). Acceptance and mindfulness-based therapy: new wave or old hat? Clinical Psychology Review, 28(1), 1–16. doi:10.1016/j.cpr.2007.09.003
4. Beck Institute. Understanding CBT.
5. Hofmann S.G., Asnaani A., Vonk I.J.J., Sawyer A.T., Fang A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: a review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. doi:10.1007/s10608-012-9476-1
6. Polskie Towarzystwo Terapii Dialektyczno-Behawioralnej. Dla kogo jest terapia dialektyczno-behawioralna?
7. Cleveland Clinic. Dialectical Behavior Therapy (DBT).
8. Storebø O.J. i in. (2020). Psychological therapies for people with borderline personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD012955. doi:10.1002/14651858.CD012955.pub2
9. Association for Contextual Behavioral Science. Acceptance & Commitment Therapy (ACT).
10. A-Tjak J.G.L., Davis M.L., Morina N., Powers M.B., Smits J.A.J., Emmelkamp P.M.G. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36. doi:10.1159/000365764
11. International Society of Schema Therapy. Schema Therapy.
12. Giesen-Bloo J. i in. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658. doi:10.1001/archpsyc.63.6.649
13. Taylor C.D.J., Bee P., Haddock G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy, 90(3), 456–479. doi:10.1111/papt.12112
14. Brown University, School of Professional Studies (2023). Comparing evidence-based mindfulness programs: MBSR vs. MBCT.
15. Kuyken W. i in. (2016). Efficacy of mindfulness-based cognitive therapy in prevention of depressive relapse: an individual patient data meta-analysis from randomized trials. JAMA Psychiatry, 73(6), 565–574. doi:10.1001/jamapsychiatry.2016.0076
16. Goyal M. i in. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 174(3), 357–368. doi:10.1001/jamainternmed.2013.13018
17. Gilbert P. (2014). The origins and nature of compassion focused therapy. British Journal of Clinical Psychology, 53(1), 6–41. doi:10.1111/bjc.12043
18. Leaviss J., Uttley L. (2015). Psychotherapeutic benefits of compassion-focused therapy: an early systematic review. Psychological Medicine, 45(5), 927–945. doi:10.1017/S0033291714002141
19. IFS Institute. Internal Family Systems.
20. Solution Focused Brief Therapy Association (2013). Solution Focused Therapy Treatment Manual for Working with Individuals (wyd. 2).
21. Vermeulen-Oskam E. i in. (2024). The current evidence of solution-focused brief therapy: a meta-analysis of psychosocial outcomes and moderating factors. Clinical Psychology Review, 114, 102512. doi:10.1016/j.cpr.2024.102512
22. Kanter J.W., Manbeck K.E., Kuczynski A.M., Maitland D.W.M., Villas-Bôas A., Reyes Ortega M.A. (2017). A comprehensive review of research on Functional Analytic Psychotherapy. Clinical Psychology Review, 58, 141–156. doi:10.1016/j.cpr.2017.09.010
23. Barth J. i in. (2013). Comparative efficacy of seven psychotherapeutic interventions for patients with depression: a network meta-analysis. PLoS Medicine, 10(5), e1001454. doi:10.1371/journal.pmed.1001454
24. Flückiger C., Del Re A.C., Wampold B.E., Horvath A.O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: a meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. doi:10.1037/pst0000172

Zasady przygotowania i poprawiania treści opisuje polityka redakcyjna.