Na czym polega terapia schematów? Schematy, tryby i badania

Czasem wiemy, że reagujemy „nieproporcjonalnie”: drobna krytyka w pracy odbiera nam na cały dzień poczucie wartości, a krótsza wiadomość od bliskiej osoby budzi lęk przed odrzuceniem. Rozumiemy to, a mimo to wzorzec się powtarza. Terapia schematów zajmuje się właśnie takimi powtarzającymi się wzorcami. W tym artykule wyjaśniamy, na czym polega terapia schematów, czym są schematy i tryby, jak wygląda praca, dla kogo to podejście powstało i co mówią badania.

Czym jest terapia schematów?

Terapię schematów stworzył Jeffrey Young ze współpracownikami. To integracyjne podejście, które wywodzi się z terapii poznawczo-behawioralnej, ale łączy ją z elementami teorii przywiązania Bowlby’ego, analizy transakcyjnej, teorii relacji z obiektem, Gestalt i podejść skoncentrowanych na osobie (Finogenow, 2020; Young, Klosko i Weishaar, 2003).

Od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) różni ją większy nacisk na relację terapeutyczną i na techniki pracujące z emocjami. U podstaw leży założenie, że zmiana w myśleniu nie zawsze wystarcza, żeby zmieniła się regulacja emocji (Finogenow, 2020).

Czym są schematy?

Kluczowe pojęcie tego podejścia to wczesne nieadaptacyjne schematy. Są to ogólne, szerokie wzorce złożone ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych. Kształtują się w dzieciństwie pod wpływem temperamentu, stylu wychowania i ważnych, czasem traumatycznych doświadczeń. Działają jak filtry, przez które porządkujemy i przewidujemy świat (Finogenow, 2020).

Young i współpracownicy opisali 18 schematów pogrupowanych w pięć obszarów (Young, Klosko i Weishaar, 2003; Taylor i in., 2017). Przykładami są schemat deprywacji emocjonalnej („nikt naprawdę nie zadba o moje potrzeby”), wadliwości („coś jest ze mną zasadniczo nie tak”) albo zależności i niekompetencji („sama sobie nie poradzę”). Zdania w cudzysłowie to nasze ilustracje, nie cytaty z podręcznika.

Skąd biorą się schematy? Potrzeby z dzieciństwa

Według Younga schematy rozwijają się przede wszystkim wtedy, gdy w dzieciństwie nie zostały zaspokojone podstawowe potrzeby emocjonalne. Young wymienia potrzebę bezpiecznego przywiązania, autonomii, uznania, realistycznych granic oraz spontaniczności i zabawy (Finogenow, 2020). W 2021 roku międzynarodowa grupa robocza zaproponowała, by dodać do nich dwie kolejne potrzeby: spójności siebie i sprawiedliwości (Arntz i in., 2021).

To ważne dla zrozumienia tej terapii. Nie chodzi w niej o szukanie winnych w przeszłości, tylko o zrozumienie, jakich doświadczeń zabrakło i jak ta luka wpływa na obecne potrzeby, wybory i relacje.

Trzy sposoby radzenia sobie ze schematem

Young opisał trzy główne style radzenia sobie z bólem, który uruchamia schemat (Finogenow, 2020):

• poddanie się schematowi — zachowujemy się tak, jakby schemat był prawdą, np. wybieramy relacje, które go potwierdzają,
• unikanie schematu — omijamy sytuacje, myśli i emocje, które mogłyby go uruchomić,
• nadkompensacja — robimy coś, co ma schematowi zaprzeczyć, np. przesadną kontrolę albo dominację.

W dzieciństwie te strategie często pomagały przetrwać. W dorosłym życiu to one w dużej mierze podtrzymują schematy (Finogenow, 2020).

Tryby schematów i Zdrowy Dorosły

Praca z samymi schematami okazała się trudna u osób z poważnymi zaburzeniami osobowości. Takie osoby mają wiele schematów naraz i szybko przełączają się między bardzo różnymi stanami. Dlatego Young zaproponował model trybów (Finogenow, 2020). Tryb to chwilowy stan: sposób myślenia, odczuwania i zachowania, który jest aktywny w danym momencie i może się szybko zmienić.

Pierwotnie opisano 10 trybów w czterech grupach (Finogenow, 2020):

Za adaptacyjne uważa się tylko dwa z nich: Szczęśliwe Dziecko i Zdrowego Dorosłego. Praca oparta na modelu trybów zwykle polega na wzmacnianiu trybu Zdrowego Dorosłego, osłabianiu trybów rodzicielskich (np. surowego wewnętrznego głosu „Karzącego Rodzica”) i uelastycznianiu nieadaptacyjnych sposobów radzenia sobie (Finogenow, 2020).

Jak wygląda praca w terapii schematów?

Terapia łączy pracę poznawczą, emocjonalną, behawioralną i relacyjną. Międzynarodowe Towarzystwo Terapii Schematów (ISST) wymienia wśród charakterystycznych technik (ISST):

• ograniczone ponowne rodzicielstwo (ang. limited reparenting) — terapeuta, w granicach relacji terapeutycznej, częściowo odpowiada na potrzeby, które kiedyś nie zostały zaspokojone,
• pracę z wyobrażeniami — powrót w wyobraźni do trudnych sytuacji i zmienianie ich przebiegu tak, żeby potrzeba została zauważona,
• techniki pracy na krzesłach — rozmowę między różnymi trybami, np. między Wrażliwym Dzieckiem a Karzącym Rodzicem,
• empatyczną konfrontację — zrozumienie, skąd bierze się dany wzorzec, połączone z jasnym nazwaniem jego kosztów.

Do tego dochodzą bardziej klasyczne elementy pracy poznawczej i zmiana codziennych zachowań. Przykład (ilustracja, nie historia pacjenta): osoba z silnym schematem podporządkowania może najpierw zobaczyć, skąd wzięło się przekonanie, że jej potrzeby się nie liczą. Potem w wyobraźni przeżywa inną wersję dawnej sceny, a w końcu ćwiczy mówienie „nie” w bezpiecznych sytuacjach.

Ile trwa terapia schematów?

W badaniach, na których opiera się wiedza o skuteczności, była to praca długa. W badaniu Giesen-Bloo i in. (2006) sesje odbywały się dwa razy w tygodniu przez trzy lata. W badaniu Bamelis i in. (2014) przewidziano 50 sesji, a w badaniach Arntza i in. (2022) oraz Wibbelink i in. (2026) terapia trwała dwa lata. Czas pracy w konkretnym przypadku zależy od celów i trudności, dlatego omawia się go z terapeutą.

Dla kogo powstała terapia schematów?

Terapia schematów powstała z myślą o zaburzeniach osobowości i trudnościach, które słabo odpowiadały na inne formy leczenia. Podręcznik Younga zawiera szczegółowe protokoły dla osobowości borderline i narcystycznej (Young, Klosko i Weishaar, 2003). Później opracowano modele trybów także dla innych zaburzeń osobowości (Finogenow, 2020).

Terapia schematów bywa też stosowana przy innych trudnościach, np. przy zaburzeniach lękowych czy zaburzeniach odżywiania. Tu jednak dowodów jest dużo mniej (Taylor i in., 2017). O tym, czy to podejście pasuje do Twojej sytuacji, najlepiej porozmawiać ze specjalistą.

Co mówią badania o skuteczności terapii schematów?

W porównaniu z wieloma innymi podejściami terapia schematów ma dobrze przebadane zastosowanie w zaburzeniach osobowości, zwłaszcza w osobowości borderline:

• Giesen-Bloo i in. (2006) — 88 osób z osobowością borderline, trzy lata terapii. Obie porównywane terapie przyniosły poprawę, ale w terapii schematów więcej osób wyzdrowiało, mniej przerwało leczenie i bardziej wzrosła jakość życia niż w psychoterapii skoncentrowanej na przeniesieniu.
• Bamelis i in. (2014) — 323 osoby z zaburzeniami osobowości z wiązki C oraz paranoicznym, histrionicznym lub narcystycznym. Terapia schematów dawała więcej wyzdrowień niż leczenie standardowe i terapia klaryfikacyjna. Różnice widać było w wywiadach klinicznych, ale nie w kwestionariuszach samoopisowych.
• Arntz i in. (2022) — 495 osób z osobowością borderline w pięciu krajach. Połączenie terapii schematów indywidualnej i grupowej było skuteczniejsze niż optymalne leczenie standardowe. Terapia głównie grupowa nie różniła się istotnie od leczenia standardowego.
• Wibbelink i in. (2026) — 204 osoby z osobowością borderline. Terapia schematów i terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) dały podobnie duże efekty. Nie było istotnych różnic między nimi.
• Zhang i in. (2023) — metaanaliza 8 badań randomizowanych (587 osób) i 7 badań jednej grupy (163 osoby) w zaburzeniach osobowości. Wykazała umiarkowany efekt w porównaniu z grupami kontrolnymi i poprawę jakości życia.

Ograniczenia, o których warto wiedzieć

• Mało dowodów poza zaburzeniami osobowości. Przegląd Taylor i in. (2017) podsumowuje, że rzetelnych dowodów dla innych zaburzeń jest niewiele. Autorzy zalecają, by w takich przypadkach decyzja opierała się na preferencjach osoby i doświadczeniu klinicznym.
• Nie wiadomo dokładnie, jak działa. Brakuje formalnych analiz, które pokazałyby, że poprawa wynika właśnie ze zmiany schematów (Taylor i in., 2017).
• Nie jest lepsza od każdej innej terapii. W bezpośrednim porównaniu z DBT wyniki były podobne (Wibbelink i in., 2026).
• Kto był badany. W dużych badaniach nad osobowością borderline zdecydowaną większość uczestników stanowiły kobiety (ok. 84–86%) (Arntz i in., 2022; Wibbelink i in., 2026).
• Autorzy związani z metodą. Część autorów dużych badań prowadzi szkolenia z terapii schematów, co ujawniają w deklaracjach konfliktu interesów (Arntz i in., 2022; Wibbelink i in., 2026). To powszechne w badaniach nad psychoterapią, ale warto o tym wiedzieć.
• Czas i zaangażowanie. Przebadane formy terapii trwały od 50 sesji do trzech lat. To inna skala niż krótka konsultacja.

Pamiętaj też, że wynik terapii w dużej mierze zależy od relacji z terapeutą. Piszemy o tym w artykule dlaczego relacja z terapeutą jest ważniejsza niż nurt terapii.

Terapia schematów a inne podejścia

Język „trybów” przypomina opis „części” w modelu IFS, choć oba podejścia wyrosły z innych teorii. Porównanie ułatwi artykuł IFS, czyli System Wewnętrznej Rodziny. Praca z surowym wewnętrznym głosem łączy terapię schematów także z terapią skoncentrowaną na współczuciu (CFT).

Terapia schematów w Nowych Kontekstach

Terapię schematów wymienia wśród swoich podejść Aleksandra Suty. Z pracy ze schematami korzysta też Joanna Zuzańska. Szkolenia z terapii schematów mają w biogramach Anna Niedziółka i Paulina Albińska. Szkolenie z metody nie oznacza prowadzenia pełnej, wieloletniej terapii schematów w takiej formie, jak w opisanych badaniach, dlatego zakres pracy każdej osoby warto potwierdzić przed rezerwacją.

Jak rozumiemy to podejście i kto z niego korzysta, opisuje strona terapia schematów. Regularną pracę opisuje strona psychoterapia indywidualna online.

Najczęstsze pytania

Czy terapia schematów jest tylko dla osób z zaburzeniami osobowości?

Nie, ale tam jest najlepiej przebadana. Przy innych trudnościach dowodów jest mniej (Taylor i in., 2017), więc decyzję warto podjąć razem ze specjalistą.

Czy trzeba wracać do dzieciństwa?

Rozumienie, skąd biorą się schematy, jest częścią tej terapii. Praca dotyczy jednak przede wszystkim tego, jak dawne wzorce działają dziś: w relacjach, pracy i codziennych decyzjach.

Czym terapia schematów różni się od CBT?

Wyrasta z CBT, ale kładzie większy nacisk na relację terapeutyczną, doświadczenia z dzieciństwa i techniki emocjonalne, np. pracę z wyobrażeniami (Finogenow, 2020).

Kiedy szukać pilnej pomocy

Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia, planujesz zrobić sobie krzywdę albo Twoje życie lub zdrowie jest zagrożone, nie czekaj na umówioną wizytę. Zadzwoń na numer alarmowy lub zgłoś się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy. Spotkania online nie są formą interwencji kryzysowej.

Źródła

1. Young J.E., Klosko J.S., Weishaar M.E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press. Strona wydawcy. Wyd. polskie: Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GWP, Sopot 2013.
2. Finogenow M. (2020). Tryby schematów i modele trybów w zaburzeniach osobowości z klastra B i C. Psychoterapia, 1(192), 45–58. doi:10.12740/PT/118732
3. International Society of Schema Therapy. Schema Therapy.
4. Arntz A. i in. (2021). Towards a reformulated theory underlying schema therapy: position paper of an international workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45(6), 1007–1020. doi:10.1007/s10608-021-10209-5
5. Taylor C.D.J., Bee P., Haddock G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy, 90(3), 456–479. doi:10.1111/papt.12112
6. Giesen-Bloo J. i in. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658. doi:10.1001/archpsyc.63.6.649
7. Bamelis L.L., Evers S.M., Spinhoven P., Arntz A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322. doi:10.1176/appi.ajp.2013.12040518
8. Arntz A. i in. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299. doi:10.1001/jamapsychiatry.2022.0010
9. Wibbelink C.J.M. i in. (2026). Dialectical behavior therapy vs schema therapy for patients with borderline personality disorder: the BOOTS multicenter randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 83(7), 669–681. doi:10.1001/jamapsychiatry.2026.0418
10. Zhang K. i in. (2023). The efficacy of schema therapy for personality disorders: a systematic review and meta-analysis. Nordic Journal of Psychiatry, 77(7), 641–650. doi:10.1080/08039488.2023.2228304

Zasady przygotowania treści opisuje polityka redakcyjna.