Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) — na czym polega?

Terapia akceptacji i zaangażowania, w skrócie ACT (od angielskiego Acceptance and Commitment Therapy), często zaskakuje osoby, które przychodzą na terapię z prośbą „chcę przestać się bać” albo „chcę przestać o tym myśleć”. ACT nie obiecuje, że trudne przeżycia znikną. Proponuje coś innego: naukę takiego kontaktu z myślami i emocjami, żeby nie decydowały one automatycznie o tym, jak żyjesz.

Ten artykuł jest przewodnikiem po podejściu. Wyjaśnia, na czym polega terapia akceptacji i zaangażowania, z jakich sześciu procesów się składa, jak zwykle wyglądają spotkania, co mówią badania i czego ACT nie obiecuje. Przy każdym procesie znajdziesz odnośnik do artykułu, który opisuje go dokładniej.

Czym jest terapia akceptacji i zaangażowania?

Association for Contextual Behavioral Science (ACBS), międzynarodowe stowarzyszenie skupiające badaczy i praktyków tego nurtu, opisuje ACT jako interwencję psychologiczną opartą na badaniach. Wykorzystuje ona strategie akceptacji i uważności razem ze strategiami zaangażowania i zmiany zachowania. Ich wspólnym celem jest zwiększenie elastyczności psychologicznej (ACBS).

Twórcami podejścia są Steven C. Hayes, Kirk D. Strosahl i Kelly G. Wilson, autorzy podstawowego podręcznika ACT (Hayes, Strosahl i Wilson, 2011). ACT wyrasta z tradycji terapii behawioralnej i łączy się z programem badań podstawowych nad językiem i poznaniem, czyli teorią ram relacyjnych (Relational Frame Theory, RFT) (Hayes i in., 2006).

Elastyczność psychologiczna — cel ACT

Elastyczność psychologiczna to według ACBS pełny, świadomy kontakt z chwilą obecną i — zależnie od tego, na co pozwala sytuacja — zmiana albo podtrzymanie zachowania w służbie wybranych wartości (ACBS).

W praktyce chodzi o to, żeby lęk, smutek czy natrętna myśl mogły się pojawić, a Ty wciąż mogła lub mógł wybrać działanie, które ma dla Ciebie sens. Przeciwieństwem elastyczności jest sztywność: sytuacja, w której coraz więcej decyzji podporządkowujesz temu, żeby czegoś nie poczuć albo o czymś nie myśleć.

Model ACT zakłada, że wiele cierpienia psychicznego wiąże się właśnie z unikaniem doświadczeń i z małą elastycznością psychologiczną (Hayes i in., 2006). Ten mechanizm opisujemy szerzej w artykule unikanie cierpienia — perspektywa ACT.

Sześć procesów ACT

ACBS opisuje sześć procesów, które razem składają się na elastyczność psychologiczną. W terapii nie przechodzi się przez nie po kolei jak przez listę. Terapeuta i osoba w terapii wracają do nich w zależności od tego, co w danym momencie jest najważniejsze.

1. Akceptacja

Akceptacja to aktywne i świadome przyjęcie przeżyć wewnętrznych, bez zbędnych prób zmieniania ich częstotliwości lub formy (ACBS). Nie oznacza rezygnacji ani zgody na krzywdę. Chodzi o to, by przestać walczyć z samym faktem, że coś czujesz — wtedy, gdy ta walka kosztuje więcej, niż daje. O tym, dlaczego ta walka bywa pułapką, piszemy w tekście o unikaniu cierpienia.

2. Defuzja poznawcza

Defuzja to techniki, które zmieniają funkcję myśli, zamiast próbować zmienić ich treść czy częstotliwość (ACBS). Myśl „nie dam rady” nadal może się pojawiać. Zmienia się to, jak mocno Tobą kieruje. Uczysz się zauważać, że to myśl, a nie fakt ani polecenie.

3. Kontakt z chwilą obecną

ACT zachęca do stałego, nieoceniającego kontaktu z tym, co dzieje się wewnątrz i wokół Ciebie, w chwili, gdy to się dzieje (ACBS). To proces bliski uważności. Pomaga zauważyć, co się naprawdę dzieje, zamiast reagować na autopilocie.

4. Ja jako kontekst

To poczucie siebie jako perspektywy, z której można obserwować własne przeżycia, bez utożsamiania się z nimi (ACBS). „Czuję wstyd” to coś innego niż „jestem beznadziejna”. Pierwsze opisuje doświadczenie, drugie zamienia je w tożsamość.

5. Wartości

Wartości to wybrane cechy celowego działania. Nie da się ich zdobyć jak przedmiotu, ale można je realizować w każdej chwili (ACBS). Różnicę między wartościami a celami i ćwiczenia na początek opisujemy w artykule wartości w terapii ACT.

6. Zaangażowane działanie

ACT zachęca do budowania coraz szerszych wzorców skutecznego działania powiązanego z wybranymi wartościami (ACBS). Zwykle zaczyna się od małych kroków. Jak przełożyć wartości na konkretne działania, wyjaśnia tekst o zaangażowanym działaniu.

Jak wygląda praca w terapii akceptacji i zaangażowania?

Przebieg zależy od osoby prowadzącej i od tego, z czym przychodzisz. Nie ma jednego scenariusza dla wszystkich. W pracy w nurcie ACT często pojawiają się jednak podobne elementy:

• Rozmowa o konkretnych sytuacjach. Co się wydarzyło, co wtedy myślałaś lub myślałeś i czułaś lub czułeś, co zrobiłaś lub zrobiłeś — i jakie to przyniosło skutki w krótkim oraz w dłuższym czasie.
• Przyjrzenie się dotychczasowym strategiom. Często okazuje się, że sposoby, które miały przynieść ulgę, same zaczęły ograniczać życie. Ten moment w ACT nazywa się kreatywnym brakiem nadziei.
• Ćwiczenia zamiast samej rozmowy. ACT korzysta ze strategii akceptacji i uważności oraz ze strategii zmiany zachowania (ACBS). Część pracy to więc krótkie ćwiczenia, a nie tylko omawianie problemu.
• Praca z wartościami i małe kroki. Wspólnie ustalacie, co jest dla Ciebie ważne i jaki niewielki krok możesz zrobić w tym kierunku.

Czy między spotkaniami są zadania, zależy od ustaleń z osobą prowadzącą. Przykłady w tym artykule to ilustracje sposobu pracy, a nie historie pacjentów.

Dla kogo może być ACT?

ACT badano w wielu obszarach. Metaanaliza 39 badań randomizowanych objęła osoby z zaburzeniami psychicznymi i problemami zdrowia somatycznego. Autorzy wnioskują, że ACT może być tak skuteczna jak uznane metody psychologiczne w leczeniu zaburzeń lękowych, depresji, uzależnień i problemów zdrowia somatycznego (A-Tjak i in., 2015). Przegląd 20 metaanaliz wymienia lęk, depresję, używanie substancji, ból i grupy mieszane pod względem diagnozy (Gloster i in., 2020).

Te wyniki mówią o grupach badanych, a nie o konkretnej osobie. To, czy ACT jest dobrym wyborem dla Ciebie, najlepiej ustalić w rozmowie ze specjalistą, który uwzględni Twoją sytuację, historię i inne możliwe formy pomocy. Wpis nie służy do stawiania diagnozy.

ACT online

Spotkania w nurcie ACT można prowadzić przez wideorozmowę. Metaanaliza 43 badań porównujących pomoc psychologiczną przez wideo z pomocą na miejscu wykazała, że efekty obu form były w dużej mierze równoważne. Autorzy zaznaczają jednak, że badań randomizowanych było stosunkowo mało (Batastini i in., 2021). Wyniki dotyczą różnych metod, a nie wyłącznie ACT. Jeśli zastanawiasz się nad tą formą, zajrzyj do artykułu o terapii online i stacjonarnej.

Co mówią badania o skuteczności ACT?

• A-Tjak i in. (2015), 39 badań randomizowanych, 1821 pacjentów: ACT dawała lepsze wyniki niż oczekiwanie na terapię, placebo psychologiczne i leczenie standardowe. W porównaniu z terapią poznawczo-behawioralną nie stwierdzono istotnej różnicy.
• Gloster i in. (2020), przegląd 20 metaanaliz, 12 477 uczestników: ACT okazywała się skuteczna we wszystkich badanych obszarach i zwykle lepsza od kontroli bez leczenia, leczenia standardowego i większości aktywnych interwencji — z wyjątkiem CBT.
• Öst (2014), 60 badań randomizowanych, 4234 uczestników: średni efekt był mały (0,42), a jakość metodologiczna badań nie poprawiła się względem wcześniejszej analizy. Według autora ACT nie była wtedy jeszcze „dobrze ugruntowana” dla żadnego zaburzenia. Za „prawdopodobnie skuteczną” uznał ją w przewlekłym bólu i szumach usznych.

Te przeglądy różnią się metodą i oceną jakości badań, dlatego dają różny obraz. Wspólny wniosek jest ostrożny: ACT ma rosnące wsparcie w badaniach, ale nie ma dowodów, że jest ogólnie skuteczniejsza od terapii poznawczo-behawioralnej. Już twórcy modelu pisali, że literatura nie jest dojrzała i wiele pytań nie zostało zbadanych (Hayes i in., 2006).

Ograniczenia — czego ACT nie obiecuje

• Nie usuwa trudnych emocji. Jeśli oczekujesz, że lęk czy smutek znikną na stałe, ACT może na początku wydawać się dziwna. Jej celem jest zmiana relacji z przeżyciami i działanie mimo nich.
• Akceptacja nie znaczy zgody na wszystko. Nie chodzi o akceptowanie przemocy, niesprawiedliwości czy sytuacji, które można i warto zmienić. Chodzi o przeżycia wewnętrzne, z którymi walka nie działa.
• Dowody są nierówne. Dla części problemów badań jest wciąż niewiele albo mają słabą jakość (Öst, 2014).
• Metoda to nie wszystko. Wynik terapii zależy także od relacji z osobą prowadzącą i od dopasowania. Piszemy o tym w artykule relacja terapeutyczna i metoda pracy.
• To nie jest interwencja kryzysowa. Umówione spotkania nie zastępują pomocy w nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia.

Artykuły o ACT na blogu

Jeśli chcesz zgłębić wybrane elementy terapii akceptacji i zaangażowania, zacznij od tych tekstów:

• Unikanie cierpienia — dlaczego bywa pułapką? Mechanizm, z którym ACT pracuje najczęściej.
• Kreatywny brak nadziei w terapii ACT. Moment, w którym dotychczasowa walka z przeżyciami przestaje mieć sens.
• Wartości w terapii ACT. Czym różnią się od celów i jak je rozpoznać.
• Zaangażowane działanie w terapii ACT. Jak przełożyć wartości na konkretne kroki.

Najczęstsze pytania

Czy ACT to to samo co mindfulness?

Nie. Uważność, czyli kontakt z chwilą obecną, jest jednym z sześciu procesów ACT. Terapia obejmuje też pracę z myślami, wartościami i zmianą zachowania (ACBS). O programach uważności przeczytasz na stronie mindfulness.

Czy w ACT pracuje się z przeszłością?

ACT koncentruje się głównie na tym, co dzieje się teraz, i na tym, jak dawne doświadczenia wpływają na obecne wybory. Na ile w rozmowie pojawia się historia życia, zależy od osoby prowadzącej i Twoich potrzeb.

Czy ACT to odmiana terapii poznawczo-behawioralnej?

ACT wyrasta z tradycji terapii behawioralnej, ale według jej twórców działa przez inne procesy niż klasyczna terapia poznawczo-behawioralna (Hayes i in., 2006). Podstawy CBT opisujemy w artykule terapia poznawczo-behawioralna — na czym polega, a pokrewną metodę pracy z silnymi emocjami w tekście o terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT). Bezpośrednie porównanie obu podejść znajdziesz w artykule ACT a CBT — czym się różnią.

Czy muszę wiedzieć, jakie mam wartości, zanim zacznę?

Nie. Rozpoznawanie wartości jest częścią pracy w terapii, a nie warunkiem jej rozpoczęcia.

ACT w Nowych Kontekstach

Na stronie podejścia wymieniamy pięć osób z zespołu, które wykorzystują ACT: Aleksandrę Suty, Annę Niedziółkę, Joannę Zuzańską, Zuzannę Setkowicz-Janeczko i Paulinę Albińską. Różnią się wykształceniem, zakresem pracy i etapem szkolenia. Szczegóły opisują ich profile. Jak wygląda praca z tym podejściem u nas i kto może Cię przyjąć, sprawdzisz na stronie terapia ACT online. Regularne spotkania opisuje strona psychoterapia indywidualna online.

Kiedy szukać pilnej pomocy

Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia, planujesz zrobić sobie krzywdę albo Twoje życie lub zdrowie jest zagrożone, nie czekaj na umówioną wizytę. Zadzwoń na numer alarmowy lub zgłoś się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy. Spotkania online nie są formą interwencji kryzysowej.

Źródła

1. Association for Contextual Behavioral Science. Acceptance & Commitment Therapy (ACT).
2. Association for Contextual Behavioral Science. The Six Core Processes of ACT.
3. Hayes S.C., Luoma J.B., Bond F.W., Masuda A., Lillis J. (2006). Acceptance and commitment therapy: model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. doi:10.1016/j.brat.2005.06.006
4. Hayes S.C., Strosahl K.D., Wilson K.G. (2011). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (wyd. 2). New York: Guilford Press. Strona wydawcy
5. A-Tjak J.G.L. i in. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36. doi:10.1159/000365764
6. Gloster A.T., Walder N., Levin M.E., Twohig M.P., Karekla M. (2020). The empirical status of acceptance and commitment therapy: A review of meta-analyses. Journal of Contextual Behavioral Science, 18, 181–192. doi:10.1016/j.jcbs.2020.09.009
7. Öst L.-G. (2014). The efficacy of Acceptance and Commitment Therapy: an updated systematic review and meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 61, 105–121. doi:10.1016/j.brat.2014.07.018
8. Batastini A.B., Paprzycki P., Jones A.C.T., MacLean N. (2021). Are videoconferenced mental and behavioral health services just as good as in-person? A meta-analysis of a fast-growing practice. Clinical Psychology Review, 83, 101944. doi:10.1016/j.cpr.2020.101944

Zasady przygotowania treści opisuje polityka redakcyjna.