Wartości w terapii ACT — czym są i jak nadają kierunek zmianie?

Czym są wartości w ACT?

W terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) wartości to osobiście wybrane kierunki, w których chcesz iść w różnych obszarach życia. Dotyczą tego, jakim człowiekiem chcesz być i co jest dla Ciebie ważne — w relacjach, pracy, zdrowiu, rozwoju. Mogą to być na przykład bliskość, troska, uczciwość, odwaga, ciekawość albo wolność.

Association for Contextual Behavioral Science opisuje ACT jako podejście, które łączy akceptację i uważność ze zmianą zachowania „w służbie wybranych wartości”. Celem jest zwiększenie elastyczności psychologicznej (ACBS). Wartości są więc w ACT punktem odniesienia dla działań, a nie dodatkiem.

Wartości a cele — czym się różnią?

Cele są ważne — to one przekładają wartości na konkretne kroki. Ale gdy cel się nie powiedzie, wartość zostaje i pozwala wybrać inną drogę.

Dlaczego wartości są ważne w pracy terapeutycznej?

W modelu ACT wiele trudności wiąże się z tym, że energia idzie na unikanie nieprzyjemnych myśli i emocji. Życie coraz bardziej kręci się wokół tego, czego chcemy nie czuć, a coraz mniej wokół tego, co dla nas ważne (Hayes i in., 2006). Więcej o tym mechanizmie przeczytasz w artykule unikanie cierpienia — perspektywa ACT.

Praca z wartościami odwraca to pytanie. Zamiast „jak pozbyć się lęku?” pojawia się pytanie „co chcę robić w swoim życiu, nawet jeśli lęk będzie mi czasem towarzyszył?”. Dzięki temu łatwiej:

• podejmować decyzje, które są spójne z tym, co ważne,
• zauważać, kiedy działasz z powodu presji albo lęku, a kiedy z wyboru,
• wracać na obrany kierunek po potknięciach.

Wartości i trudne emocje

Życie zgodne z wartościami nie oznacza braku lęku, smutku czy niepewności. Często jest odwrotnie: to, co ważne, prowadzi w sytuacje wymagające emocjonalnie. Rozmowa, na której Ci zależy, budzi stres, bo Ci zależy. Dlatego w ACT praca z wartościami idzie w parze z akceptacją — gotowością, by zrobić miejsce na trudne emocje, zamiast czekać, aż znikną.

Trzy ćwiczenia na początek

1. Obszary życia

Wybierz kilka obszarów: relacje z bliskimi, przyjaźnie, praca lub nauka, zdrowie, odpoczynek, rozwój. Przy każdym zapisz jedno lub dwa słowa, które opisują, jaka chcesz lub jaki chcesz w nim być. Nie chodzi o to, co „wypada”, tylko o to, co naprawdę ma dla Ciebie znaczenie.

2. Od celu do wartości

Weź jeden swój cel, na przykład „znaleźć nową pracę”, i zapytaj: po co? Co jest ważne w tym celu? Odpowiedzią może być rozwój, bezpieczeństwo, szacunek do siebie. Potem zapytaj: jak mogę realizować tę wartość już dziś, zanim cel się spełni?

3. Wartości w trudnej chwili

Przypomnij sobie ostatnią trudną sytuację. Zapytaj: jak zachowałabym lub zachowałbym się, gdybym kierował(a) się tym, co dla mnie ważne, a nie tym, jak najszybciej przestać czuć dyskomfort?

Te ćwiczenia są punktem wyjścia, a nie terapią. W pracy z terapeutą korzysta się z bardziej rozbudowanych narzędzi dopasowanych do sytuacji.

Typowe trudności w pracy z wartościami

• Wartości jako „powinności”. Czasem to, co zapisujemy, jest raczej oczekiwaniem otoczenia niż własnym wyborem. Pomocne pytanie brzmi: czy wybrał(a)bym to, gdyby nikt się nie dowiedział?
• Konflikt wartości. Troska o bliskich i troska o siebie mogą ciągnąć w różne strony. W ACT nie szuka się jednej „właściwej” odpowiedzi, tylko świadomego wyboru w danej sytuacji.
• Perfekcjonizm. Wartości nie są miarą, według której trzeba się oceniać. Odejście od nich i powrót to część procesu.

Od wartości do działania

Same wartości nie prowadzą jeszcze do zmiany. W ACT kolejnym krokiem jest zaangażowane działanie — konkretne, często małe kroki w wybranym kierunku. Punktem wyjścia do tej pracy bywa kreatywny brak nadziei, czyli zauważenie, że dotychczasowa walka z przeżyciami nie działa.

Co wiadomo o skuteczności ACT?

Metaanaliza 39 badań randomizowanych (1821 pacjentów) wykazała, że ACT daje lepsze wyniki niż oczekiwanie na terapię, placebo psychologiczne i leczenie standardowe. W porównaniach z terapią poznawczo-behawioralną nie stwierdzono istotnych różnic (A-Tjak i in., 2015). Wyniki dotyczą ACT jako całości, a nie samej pracy z wartościami.

ACT w Nowych Kontekstach

Część osób w zespole wykorzystuje w pracy ACT. Opis podejścia oraz to, kto z niego korzysta i jaki ma status szkolenia, znajdziesz na stronie terapia ACT online. Regularną pracę opisuje strona psychoterapia indywidualna online.

Kiedy potrzebna jest pomoc pilna

Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia, planujesz zrobić sobie krzywdę albo Twoje życie lub zdrowie jest zagrożone, nie czekaj na umówioną wizytę. Zadzwoń na numer alarmowy lub zgłoś się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy. Spotkania online nie są formą interwencji kryzysowej.

Źródła

1. Association for Contextual Behavioral Science. Acceptance & Commitment Therapy (ACT).
2. Hayes S.C., Luoma J.B., Bond F.W., Masuda A., Lillis J. (2006). Acceptance and commitment therapy: model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. doi:10.1016/j.brat.2005.06.006
3. A-Tjak J.G.L. i in. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36. doi:10.1159/000365764
4. Hayes S.C., Strosahl K.D., Wilson K.G. (2011). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (wyd. 2). New York: Guilford Press. Strona wydawcy

Materiał źródłowy: „Wartości w terapii ACT – jak nadają kierunek życiu?”, Nowe Konteksty, 04.03.2026. Zasady przygotowania treści opisuje polityka redakcyjna.